Gizli startup, günde 80 lazer atışı yapan masaüstü füzyon cihazı geliştirdi

Cambridge Heavy Industries aslında ne inşa ediyor?

Bir elektrik santrali değil. Füzyon yakıtını hızlıca üretip deney yapmayı sağlayan kompakt bir test düzeneği.

TechCrunch'ın haberine göre Cambridge Heavy Industries şimdiye kadar MIT'e bağlı bir laboratuvarda gizli modda çalışıyordu ve şimdi yaklaşımının detaylarını paylaşıyor. CEO ve kurucu ortak Yun Kai, cihazı "küçük" ve "masaüstü" boyutunda diye tanımlıyor. Zaten amaç da bu: küçük deneyler hızlı çalışır, hızlı deneyler de öğrenmeyi hızlandırır.

Uzun vadeli hedef, tam bir santral kompleksi değil, yaklaşık iki basketbol sahası büyüklüğünde bir reaktör. Bu bile normal ölçülerde devasa ama geleneksel lazer füzyonu tesislerinin yanında küçük bir pay.

Tasarımda tek lazer yerine iki lazer var. İlki, ışığı eş merkezli halkalar halinde bir yakıt bloğuna gönderiyor; oluşan şok dalgaları içe doğru ilerleyip malzemeyi giderek hızlanan bir sıkıştırmayla sıkıştırıyor. İkinci lazer ise tam doğru anda bu dalgaya çarpıp basıncı tutuşma için yeterli seviyeye çıkarıyor.

Her şey içe doğru hareket ettiği için kapalı sistem kendi kompakt yakıt fabrikası gibi çalışıyor. Düzen ayrıca 3 boyutlu değil 2 boyutlu; yani kaplanacak daha az açı var. Karşılaştırma için ABD'deki National Ignition Facility (NIF), yakıt hedeflerini sıkıştırmak için üç boyutlu düzende 192 lazerden oluşan bir dizi kullanıyor.

Günde 50-80 atış, NIF'te ise birkaç atış

Asıl önemli rakam bu. Kai'ye göre masaüstü füzyon cihazı günde 50-80 lazer atışı yapabiliyor; NIF ise sadece birkaç atışta kalıyor. Her atış nispeten az lazer gücü gerektiriyor ve 24 saat içinde onlarca deney yapmak, ekibin sonuçları analiz edip ayar yapmasını ara sıra ateş eden bir tesise göre çok daha hızlı hale getiriyor.

Füzyon araştırmaları hep deneylerin pahalılığı ve nadirliği yüzünden yavaşladı. Denemeyi ucuzlatmak, cihazın ürettiği tek bir sonuçtan muhtemelen daha büyük bir mesele.

Kimsenin konuşmak istemediği trityum sorunu

Füzyonun en verimli yakıt karışımı trityum gerektiriyor ve dünyada çok az trityum var.

Füzyon hafif atomları birbirine çarpar; en çok tercih edilen eşleşme döteryum ile trityum. Döteryum bol. Trityum değil. Bugünkü arzın büyük kısmı, kapatılmakta olan eski fisyon santrallerinden geliyor.

Plan, gelecekteki füzyon reaktörlerinin elektrik üretirken kendi trityumlarını da üretmesi. Ama bu reaktörlerin en erken 2030'larda devreye girmesi bekleniyor. Ortada bir boşluk var ve Cambridge Heavy Industries tam bu boşluğu doldurmak istiyor.

TechCrunch, sektör genelindeki trityum açığının 2054'e kadar 28 kilograma (62 pound) ulaşabileceğini tahmin eden yakın tarihli bir çalışmaya işaret ediyor. Bugünkü fiyatlarla bu, yaklaşık 840 milyon dolarlık izotop demek; yani şebekeye tek bir füzyon vatı ulaşmadan peşine düşülmeye değer bir pazar.

Cihazın ne olmadığını da netleştirelim: NIF'in ya da geliştirilme aşamasındaki herhangi bir reaktörün işini yapmıyor. Yakıt üretiyor. Elektrik üretimi sonraki aşamada ve pratik füzyon enerjisi onlarca yıldır olduğu gibi hâlâ yıllar uzakta.

Türkiye'de durum ne?

Türkiye'de elektrik faturalarında henüz bir değişiklik yok. Cambridge Heavy Industries ticari trityum satışı, reaktör takvimi veya fiyat açıklamadı; şirket hâlâ gizli modda çalışıyor, yani ortada bir ürün varsa bile yıllar sonra. Cihazın Türkiye'ye gelişi ya da Türkiye fiyatı da duyurulmadı.

Türkiye açısından asıl anlamlı kısım, füzyon yatırımlarının nereye aktığı. Hükümetler ve özel yatırımcılar, hepsi trityuma ihtiyaç duyacak reaktör tasarımlarını finanse ediyor. Bir arz sıkıntısı önce bu projeleri vurur. Türkiye'de füzyon araştırmaları daha çok üniversite laboratuvarları ve TAEK gibi kurumların projeleriyle sınırlı; trityum tedariki gibi bir darboğaz, uluslararası iş birliklerinde masaya gelecek bir başlık. Şimdilik takip edilmesi gereken şey, fisyon santrali işletmecileriyle yapılacak tedarik anlaşmaları ya da ortaklıklar. Enerji fiyatlarını etkileyen veri merkezi yatırımları gibi başka bir tartışma için Moody's raporuna da göz atabilirsiniz.

Füzyon, vermeyi vaat ettiğinden fazlasını verme alışkanlığından vazgeçmiş değil; bu cihaz da bunu değiştirmiyor. Yaptığı şey, sıkıcı ama somut bir darboğaza — yakıt tedarikine — hızlı öğrenmek için tasarlanmış bir araçla saldırmak. Trityum gerçekten darboğazsa, bunu erken çözen startup ilk füzyon santrali açılmadan çok önce masada yerini alır.