Palantir kurucu ortağından 30 bin maymunluk üreme çiftliği planı

Yapay zeka laboratuvar maymunlarına talebi neden artırıyor?

Yapay zeka ilaç keşfini hızlandırıyor ama yeni bir darboğaz yaratıyor: ilaçların test edileceği hayvanlar.

Yapay zeka araçları artık ilaç adaylarını geleneksel yöntemlerden çok daha hızlı üretip tarayabiliyor. Bu da ilaç şirketlerinin önüne bir anda yüzlerce potansiyel tedavi koyuyor. Ancak her umut verici adayın insan denemelerine geçmeden önce toksisite ve güvenlik testlerinden geçmesi gerekiyor; birçok deneysel ilaç için bu, hayvan deneyi anlamına geliyor.

Makaklar insana biyolojik yakınlıkları nedeniyle sıkça tercih ediliyor. Sonuçta zaten kıt olan bir kaynağa talep patladı. Benzer bir baskı yapay zeka ekonomisinin başka köşelerinde de hissediliyor: OpenAI'ın Google TPU'larına yönelmesi ve Grok'un maliyetler nedeniyle kısıtlanması bunun örnekleri.

Bir makakın fiyatı dört yılda kaç kat arttı?

Laboratuvar maymununun maliyeti fırladı ve tedarik zinciri kırılgan.

2019'da bir makak yaklaşık 3 bin dolara alınabiliyordu. Bugün fiyatlar 20 bin doları aşıyor. TechRadar'ın aktardığı haberlere göre Çinli tedarikçiler hayvan başına yaklaşık 26 bin dolar istiyor; bu, 2019 fiyatının yaklaşık dokuz katı.

Artışın arkasında Çin'in 2020'de getirdiği ihracat yasağı var. Yasak, ABD'nin laboratuvar maymunu ithalatının yaklaşık %60'ını kesti. Amerikalı araştırmacılar Kamboçya'ya yöneldi, ancak 2022'deki soruşturmalar doğadan yakalanan maymunların üreme tesislerinde doğmuş gibi gösterildiği iddialarını ortaya çıkardı.

ABD laboratuvarları yılda yaklaşık 20 bin maymun ithal ediyor. Bu da ülkeyi uluslararası tedarik kısıtlamalarına ve yüksek maliyetlere açık bırakıyor.

30 bin makaklık tesis kaç yılda kurulacak?

Safer Human Medicine büyük ölçekli bir yerli üreme operasyonu kurmak istiyor, ama biyoloji kendi hızını dayatıyor.

Palantir kurucu ortağı Joe Lonsdale'in desteklediği girişim, yaklaşık 20 yıl içinde üreme popülasyonunu kademeli olarak 30 bin makağa çıkarmayı planlıyor. Başlangıçta Asya'daki üreme tesislerinden 500 ila 1.000 makak getirilecek.

Büyüme hızlı olmayacak. Dişi makaklar genellikle dört yaş civarında üreme olgunluğuna erişiyor ve yılda bir yavru dünyaya getiriyor. Bu da popülasyonun ne kadar hızlı büyüyebileceğini sınırlıyor. İdeal koşullarda bile tesisin ABD talebinin anlamlı bir bölümünü karşılaması yıllar alacak.

Şirketin amacı Amerikan laboratuvarlarının ithal hayvanlara bağımlılığını azaltmak. Ancak bu takvim, mevcut kıtlığı çözmeyeceği anlamına geliyor.

Hayvan hakları savunucuları ne diyor?

Plan, hayvan refahı savunucularının sert eleştirileriyle karşılaştı. Binlerce primatın deneyler için tutulmasının etiği sorgulanıyor.

Bir eleştirmen X'te önerilen üreme tesisini 'ahlaken savunulamaz' olarak nitelendirdi. Başkaları da hayvan istismarı olarak gördükleri bu plana karşı yargı yoluna başvurulması çağrısı yaptı. İtirazlar, inşaatı, üreme faaliyetlerini veya şirketin yerli üretim kapasitesi kurma planlarını geciktirebilecek hukuki süreçlere dönüşebilir.

Projenin gidişatı yalnızca üreme kapasitesine ve ticari talebe değil, düzenleyici denetime ve olası mahkeme süreçlerine de bağlı olacak.

Türkiye'de durum ne?

Türkiye'de böyle bir üreme tesisi için henüz bir plan açıklanmadı. Türkiye'de ilaç sektörü ve üniversiteler de hayvan deneylerinde makak gibi primatları kullanıyor; ancak ülke, Çin'in 2020 ihracat yasağından bu yana küresel tedarik sıkıntısından etkilenen pazarlar arasında. Yerli üretim olmadığı için fiyat artışları araştırma bütçelerini doğrudan vuruyor.

ABD'de planlanan tesisin Türkiye'ye doğrudan bir etkisi yok; ancak küresel maymun fiyatlarındaki yükseliş, Türkiye'deki araştırma kurumlarının maliyetlerini de artırıyor. Hayvan deneylerine alternatif yöntemlerin (organoidler, yapay zeka tabanlı toksisite modelleri) yaygınlaşması, Türkiye için de uzun vadeli tek çıkış yolu gibi görünüyor.

30 bin maymun yetiştirme planı, gerçek bir soruna tartışmalı bir çözüm getiren cesur bir bahis. Başarılı olup olmayacağı bilime, ekonomiye ve daha yeni başlayan sert bir etik tartışmaya bağlı.