Süper bakteriye karşı yapay zeka tasarımı virüs ilk kez insanda

Antibiyotiklerin bittiği yerde sentetik biyoloji devreye girdi

Deneysel operasyonda, yalnızca hedeflenen dirençli bakteriyi avlayacak şekilde genetik dizilimi değiştirilen sentetik bakteriyofajlar kullanıldı.

Bakteriyofajlar doğada yalnızca bakterileri hedef alan, memeli dokularına hiçbir zarar vermeyen virüsler. Yüzyılı aşkın süredir hekimler kimyasal antibiyotiklerin tıkandığı noktada faj terapisini alternatif olarak deniyor. Ancak doğal fajlar aşırı seçici: Doğada hastanın özel enfeksiyonuna kilitlenecek doğru fajı arayıp bulmak aylar sürebiliyor ve septik şoktaki bir hastanın bu kadar vakti olmuyor.

Üretken biyoloji tam bu darboğazı aşmak için kullanıldı. Evo genom modellerinin arkasındaki araştırmacılar tarafından kurulan Radical Numerics, T7 virüsünü dönüştürmek için Omnii-1 adlı biyolojik modelini kullandı. Sıfırdan tamamen yeni bir canlı türetmek yerine, virüsün bakteri duvarına tutunmasını sağlayan gp17 kuyruk proteini hedeflendi.

Model, bu tutunma mekanizmasını yeniden programlamak adına 28 ayrı amino asit değişimi gerçekleştirdi. Girişimin paylaştığı teknik verilere göre, üretilen sentetik varyantların yüzde 69,9'u rastgele biyolojik mutasyonlara kıyasla çalışır ve canlı bakteriyofajlar olarak sentezlenebildi.

Radical Numerics Omnii-1 faj müdahalesi ayrıntıları

Sonuçların gizlenmesi ve çift taraflı biyogüvenlik riski

Uygulama, ABD Gıda ve İlaç Dairesi'nin (FDA) diğer tüm tıbbi çözümler tükendiğinde izin verdiği insani amaçlı genişletilmiş erişim izni kapsamında gerçekleştirildi. Tedavi edilen hasta, bilinen tüm standart antibiyotiklere ve doğal faj kütüphanelerine direnç geliştirmiş tehlikeli bir E. coli suşu taşıyordu.

Bilim dünyasını asıl düşündüren kısım ise operasyonun sonrasındaki sessizlik. Radical Numerics tasarıma ait teknik verileri internette yayımlasa da hastanın enfeksiyondan kurtulup kurtulmadığını, hayatta olup olmadığını ya da müdahalenin hangi hastanede yapıldığını açıklamadı. Şirket CEO'su Eric Nguyen hasta mahremiyetini gerekçe gösterip sürecin tıp dergilerinde hakem değerlendirmesinden geçeceğini söylese de bulaşıcı hastalık uzmanları bu gizlilikten hoşnut değil.

Sağlık kararlarında yapay zekaya bel bağlamanın hukuki sınırları bir süredir tartışılıyor; OpenAI'a 'ölüme sebebiyet' davası örneğinde olduğu gibi yanlış yönlendirmelerin bedeli ağır olabiliyor. Ancak bu kez sorun bir sohbet botunun tıbbi metin üretmesi değil; bizzat kan dolaşımına verilen canlı ve işlevsel bir biyolojik ajan.

Klinik şeffaflık sorununun hemen arkasında devasa bir biyogüvenlik riski duruyor. Bakteriyi yok edecek hedef odaklı viral protein tasarlayan yazılımlar, teorik olarak tehlikeli patojenler üretmek için de aynı matematiksel algoritmaları kullanıyor. Şirket katı güvenlik filtreleri uyguladığını savunsa da sentetik biyolojik ajanların insan vücuduna girmesi regülasyon ihtiyacını hiç olmadığı kadar acil hale getirdi.

Türkiye'de durum ne?

Bu yöntem piyasaya çıkmış ticari bir ilaç ya da rutin bir tedavi protokolü değil. ABD'de yalnızca ölümcül durumdaki tek bir hasta için, başka hiçbir alternatif kalmadığında devreye giren özel yasal izinle uygulandı.

Türkiye'de Türkiye İlaç ve Tıbbi Cihaz Kurumu (TİTCK) şahsi tedavi ve yurt dışı ilaç kullanım izinlerini belirli kurallarla yönetiyor olsa da yapay zeka ile sıfırdan sentezlenen virüslerin klinik ortamda kullanımı için oluşturulmuş bir mevzuat bulunmuyor. Bu tip deneysel faj terapilerinin standart tedavi haline gelmesi için uzun süreli faz çalışmalarının tamamlanması şart.

Üretken biyoloji yalnızca birkaç yıl içinde bilgisayar simülasyonlarından acil tıp kliniklerine inmeyi başardı. Omnii-1 modelinin hastayı iyileştirip iyileştirmediği henüz belirsiz olsa da genetik mühendisliğin kuralları değişti; denetleyici kurumların bu yeni döneme nasıl ayak uyduracağı ise en büyük soru işareti.