İngiltere'den yapay zeka merkezlerine halka ödeme şartı

Şebeke önceliği karşılığında nakit ödeme modeli

İngiltere, Avrupa'nın en büyük işlem gücü üssü olmak istiyor; ancak yetersiz elektrik altyapısı ve giderek sertleşen yerel protestolar bu hedefi tıkamış durumda. Hazırlığı süren yeni yapay zeka taahhüdü (AI covenant), bu tıkanıklığı doğrudan para ile çözmeyi amaçlıyor. Formül oldukça net: Çevre yollarını yenileyen, sosyal tesis kuran veya bölge sakinlerine doğrudan nakit desteği sunan geliştiriciler, planlama izinlerinde ve elektrik şebekesine bağlantıda ön sıraya geçecek.

Financial Times'a konuşan İngiltere Yapay Zeka Bakanı Kanishka Narayan, devasa sunucu çiftliklerinin yalnızca yabancı teknoloji devlerine ve milyarderlere kazanç sağlamasına izin vermeyeceklerini vurguladı. Enerji verimliliği standartlarının yanı sıra komşu yerleşimlere zorunlu taban harcama payı getirilerek, halkın belediye meclislerine yaptığı itirazların henüz başlangıç aşamasında önlenmesi hedefleniyor.

Şebeke tıkanıklığı ve kabaran halk tepkisi

Londra yönetimini bu karara iten asıl neden ciddi bir mecburiyet. Altyapı yetersizliği yüzünden ülkedeki kritik yatırımlar askıya alınıyor. Microsoft, ülkenin en büyük tesisi olması planlanan projeden, tesisin 2030'lu yıllardan önce elektrik şebekesine bağlanamayacağı ortaya çıkınca çekilmek zorunda kaldı. Sektördeki darboğaz öyle bir seviyeye ulaştı ki, bazı şirketler şebekeyi beklemek yerine Anthropic'in gaz türbinlerine yönelmesi gibi alternatif enerji çözümlerini devreye alıyor.

Diğer taraftan bölge halkının direnişi de büyüyor. İskoçya'nın Fife bölgesinde planlanan ve faaliyete geçtiğinde dünyanın en büyük ikinci veri merkezi olması öngörülen 600 MW kapasiteli proje, 1.600'den fazla resmi itiraz alınca fiilen donduruldu. Kuzey Galler'de kurulması planlanan 450 MW'lık kampüse karşı ise şimdiden 26 bini aşkın imza toplandı. Mahalle sakinleri, yüzlerce dönüm araziyi ve megavatlarca elektriği yutan dev hangarların neredeyse hiç yerel istihdam yaratmamasından şikayetçi.

Bölgesel teşvikler tepkileri dindirmeye yetecek mi?

Hükümet krizin önüne geçebilmek adına yenilenebilir enerji kaynaklarına yakın bölgelerde özel yapay zeka büyüme havzaları oluşturdu. Bu hatlarda inşaat yapan şirketlere indirimli elektrik tarifesi uygulanırken, yerel yönetimlere de tesislerin ödediği kurumlar vergisinin tamamını kendi kasasında tutma hakkı tanınıyor.

Ancak bu vergi gelirlerinin mahalle sakinlerini ikna edip etmeyeceği şüpheli. İnşaat aşaması bittikten sonra devasa bir yapay zeka veri merkezi yalnızca birkaç düzine güvenlik ve bakım personeliyle çalışıyor; kasabaya kalıcı bir istihdam kazandırmıyor. Hükümet için yerel halka doğrudan nakit ve altyapı fonu bağlamak, yatırımların başka ülkelere kaçmasını önlemek adına masadaki son koz gibi görünüyor.

Türkiye'de veri merkezi yatırımları ve şebeke durumu

Türkiye'de veri merkezi yatırımları son dönemde hız kazansa da henüz İngiltere ölçeğinde 400-600 MW'lık devasa hyperscale kampüs krizleri yaşanmadı. Ancak sanayinin yoğun olduğu Marmara Bölgesi'nde trafo kapasiteleri şimdiden sınırda; bu nedenle yeni veri merkezi projeleri ağırlıklı olarak Ankara, İzmir ve organize sanayi bölgelerine yöneliyor.

İngiltere'nin uygulamaya koyduğu 'yerel halka rüşvet gibi tazminat' modeli, ilerleyen yıllarda Türkiye'deki iletim şebekesi tahsisleri için de emsal olabilir. Yüksek enerji tüketen tesislerin yerel altyapıya veya yenilenebilir enerji kurulumlarına zorunlu pay aktarması, enerji arz güvenliği açısından Türkiye'nin de gündemine gelebilecek bir tartışma.