İş yerinde yapay zeka kullanmayı reddetti, davayı kazandı
Kentucky Üniversitesi'nde çalışan bir idari personel, hümanist inançlarını gerekçe göstererek iş yerinde yapay zeka araçlarını kullanmayı reddetti ve resmi muafiyet hakkı kazandı. Karar, üretken yazılımların şirketlerde sıradan bir ofis aracı gibi zorunlu tutulamayacağına dair emsal niteliği taşıyor.
Zihinsel çabayı makineye devretmek inanca aykırı bulundu
Kentucky Üniversitesi'nde araştırma yöneticisi olarak çalışan David Durman, kurumun çalışanlara sunduğu üretken dil modellerini kullanmak istemedi. Yönetim, rutin ofis işlerinde ve veri analizlerinde algoritmaların devreye alınmasını talep ettiğinde Durman konuyu sıradan bir teknik itiraz olarak değil, felsefi bir hak ihlali olarak ele aldı.
Bir hümanist olarak insanın ahlaki gelişiminin doğrudan zihinsel çabayla mümkün olduğunu savunan Durman, problem çözme sürecini bir modele ihale etmenin vicdani sorumluluğu aşındırdığını belirtti.
Durman'a göre iş sürecindeki zihinsel zorlukları bir yazılıma devretmek, bireyin ahlaki bir özne olma vasfını zedeliyor. Dolayısıyla zorunlu araç kullanımı, bir çalışanın temel inanç dünyasına doğrudan müdahale anlamına geliyor.
İş yerinde yapay zeka zorunluluğuna sivil haklar kalkanı
Durman hakkını aramak için Amerikan Hümanist Derneği hukukçularıyla birlikte hareket etti ve itirazını 1964 tarihli Sivil Haklar Yasası'nın Title VII maddesine dayandırdı. Bu yasa, işverenlerin çalışanların samimi inançlarına makul uyum sağlamasını zorunlu kılıyor.
Hümanizm doğaüstü inançlar barındırmasa da ABD federal mahkemeleri, köklü teistik olmayan felsefi inanç sistemlerini de din koruması altında değerlendiriyor. Kentucky Üniversitesi yönetimi meseleyi mahkeme koridorlarına taşımadan personeline resmi vicdani muafiyet tanıdı.
Bu geri adım kritik bir ayrımı tescillemiş oldu: Şirketler üretken modelleri artık kelime işlemci veya elektronik tablo gibi sıradan bir teknik donanım sayamayacak. Zaten çalışan bağlılığı yüzde 29'a çakıldı haberlerinde gördüğümüz iş yeri huzursuzlukları sürerken, çalışanların eline güçlü bir yasal dayanak geçmiş oldu.
Her canı sıkılan ofis çalışanının 'yapay zeka sevmiyorum' diyerek görevden kaçabileceğini düşünmeyin. Yasal muafiyetler, keyfi tercihlere değil tutarlı bir vicdani ve ahlaki temele dayanmak zorunda. Yine de Kentucky'deki bu vaka yöneticilerin ezberini bozacak: Üretken algoritmalar Excel gibi nötr bir ofis eşyası değil; insanın bizzat muhakeme biçimine dokunuyor.
Türkiye'de durum ne?
Türkiye'de 4857 sayılı İş Kanunu kapsamında doğrudan yapay zekaya karşı bir inanç muafiyeti maddesi bulunmuyor. İşverenin yönetim hakkı gereği personele yeni yazılım ve araçları öğrenme talimatı vermesi kural olarak geçerli kabul ediliyor; bu talimata uymamak geçerli fesih nedeni sayılabiliyor.
Bununla birlikte Anayasa'nın 24. ve 25. maddelerinde düzenlenen vicdan, düşünce ve kanaat hürriyeti teorik bir zemin oluştursa da Yargıtay uygulamasında 'düşünmeyi robota devretmeme' gerekçesi henüz içtihat bulmuş değil. Gartner araştırması şirketlerin tasarruf hedeflerinde zorlandığını gösterirken, Türk şirketlerinin de zoraki yazılım dayatmalarında çalışan itirazlarıyla karşılaşması an meselesi.
Sıkça sorulan sorular
Her çalışan iş yerinde yapay zeka kullanmayı reddedebilir mi?
Hayır. Yasal bir muafiyet için gerekçenin kişisel bir iş yükü şikayeti değil, kanıtlanabilir ve samimi bir vicdani ya da inançsal çelişki olması gerekir.
Hümanist inançlar yasal olarak nasıl din kapsamında sayılıyor?
ABD yüksek yargı içtihatları, bir insanın hayatında din gibi temel ahlaki çerçeve oluşturan teistik olmayan felsefi inanç sistemlerini de aynı koruma kapsamına alıyor.
Kaynaklar
- Title VII of the Civil Rights Act of 1964. U.S. Equal Employment Opportunity Commission, 2026. https://www.eeoc.gov/statutes/title-vii-civil-rights-act-1964
- Humanist wins ‘first of its kind’ religious exemption from using AI at work — civil rights ruling says Kentucky man can’t be forced to outsource thinking to LLMs | TechRadar. techradar.com, 2026. https://www.techradar.com/ai-platforms-assistants/humanist-wins-first-of-its-kind-religious-exemption-from-using-ai-at-work-civil-rights-ruling-says-kentucky-man-cant-be-forced-to-outsource-thinking-to-llms