AB onarım kuralları bir yaşında: Telefonlar not aldı, laptoplar bekliyor

AB kuralları tam olarak neyi zorunlu kılıyor?

Kurallar manşetlerin ima ettiğinden daha dar. Modüler bir telefon zorunlu değil; ama üreticiler yıllarca parça ve bilgi bulundurmak zorunda.

AB'nin akıllı telefonlar ve bazı tabletler için Ekotasarım gereklilikleri Haziran 2025'te yürürlüğe girdiğinde, Fairphone tarzı modüler bir tasarım talep etmedi. Bunun yerine yedek parçaya odaklandı: Ekranlar, bataryalar ve belirlenen diğer bileşenler, bir model AB pazarından çıktıktan sonra en az yedi yıl boyunca bulunabilir olmak zorunda.

Üreticiler bu parçaları ilk beş yıl içinde beş iş günü, kalan iki yılda ise 10 gün içinde teslim etmekle yükümlü. Onarım dokümantasyonu ve gerekli yazılım araçlarına erişim de anlaşmanın parçası; bataryaların asgari dayanıklılık standartlarını karşılaması gerekiyor.

Alışveriş yapanlar için en görünür değişiklik, AB'nin yeni enerji etiketindeki A-E onarılabilirlik notu. Bu not, cihazın sökülmesinin ne kadar zor olduğuna ve yedek parçaya erişimin ne kadar kolay olduğuna bakılarak veriliyor. Etiket artık Avrupa'daki mağazalarda yeni telefonların üzerinde ve alıcılara özelliklerin ötesinde bir karşılaştırma imkânı sunuyor.

Telefonlar gerçekten daha kolay onarılıyor mu?

Evet, ama kademeli olarak. En büyük değişim parçaların daha bulunur ve onarım bilgisinin daha açık olması; telefonların bir anda tornavida dostu hale gelmesi değil.

TechRadar bir yıllık değerlendirmesi için üç uzmanla konuştu ve ortak görüş, onarılabilirliğin arttığı ama hâlâ düzeltilecek çok şey olduğu yönünde. Kurallar üreticileri onarım kılavuzları yayımlamaya ve parça bulundurmaya itti; bu da bağımsız tamirciler ve telefonunu dört-beş yıl kullananlar için önemli.

İşin püf noktası maliyet. Yeni bir ekran veya batarya, özellikle orta segment telefonlarda yeni bir cihazla kıyaslandığında onarımı finansal olarak anlamsız kılacak kadar pahalı olabiliyor. AB kuralları parça fiyatlarına üst sınır getirmiyor; yani etiket size telefonun ne kadar onarılabilir olduğunu söylüyor, onarımın ne kadar uygun fiyatlı olacağını değil.

Bir de tasarım meselesi var. Apple, iPhone'u iFixit ölçeğinde 10/10 yapmak zorunda değil ve yapmadı da. Kurallar bir taban belirliyor, tavan değil. Bazı üreticiler diğerlerinden daha ileri gitti ve A-E etiketi tam da bu farkı alıcılara göstermek için tasarlandı.

Laptoplar neden hâlâ bekliyor?

Laptoplar akıllı telefon Ekotasarım kurallarına dahil değil. Başka AB düzenlemeleri geçerli, ancak özel yedek parça ve etiketleme gereklilikleri henüz onları kapsamıyor.

Haziran 2025'te yürürlüğe giren Ekotasarım gereklilikleri akıllı telefonları ve bazı tabletleri kapsıyor, laptopları değil. Bu önemli bir boşluk, çünkü laptoplar pahalı, yoğun kullanılan ve sık sık tamir edilen cihazlar. AB'nin ayrı kuralları hazırlanıyor ama henüz yürürlükte değil.

Üye devletlerin Temmuz 2026'ya kadar uygulamak zorunda olduğu Tamir Hakkı Direktifi belirli ürünler için koruma ekliyor, ancak laptoplar henüz dahil değil. Bu da laptopların onarılabilirlik tablosunun hâlâ gönüllü tasarım tercihleri ve diğer AB düzenlemeleri tarafından şekillendiği anlamına geliyor; özel bir not veya yedi yıllık parça garantisi yok.

Uzmanlar TechRadar'a, akıllı telefon kurallarının Avrupa dışında satılan ürünleri bile etkilediğini söyledi; çünkü çok az üretici farklı bölgeler için farklı donanım tasarlıyor. Bu yayılma etkisi gerçek ama düzensiz. AB pazarı için tasarlanan bir telefon her yerde daha onarılabilir olma eğiliminde; laptoplar için henüz böyle bir baskı yok.

Önümüzdeki yıl neye dikkat etmeli?

Önümüzdeki on iki ay, A-E etiketinin alışveriş alışkanlıklarını değiştirip değiştirmediğini ve AB'nin onarım hamlesini laptopları kapsayacak şekilde genişletip genişletmeyeceğini gösterecek.

Onarılabilirlik notu ancak insanlar onu anlarsa işe yarar. Perakendeciler ve üreticiler notu göstermeye başladı, ancak alıcıların D yerine B'yi seçtiğine dair henüz bir kanıt yok. Etiket, buzdolabındaki enerji sınıfı kadar tanıdık hale gelirse üreticileri onarılabilirlik konusunda rekabete itebilir.

Asıl sınav laptoplar. AB benzer gereklilikleri taşınabilir bilgisayarlara yayarsa tasarım değişiklikleri daha çarpıcı olabilir; çünkü laptoplar zaten telefonlardan daha modüler. Şimdilik cihazlarımızın daha kolay onarılıp onarılmadığı sorusunun dürüst cevabı şu: Telefonlar biraz evet, laptoplar henüz hayır.

Türkiye'de durum ne?

Türkiye AB üyesi olmadığı için A-E onarılabilirlik etiketi ve yedi yıllık yedek parça zorunluluğu burada satılan telefonlar için geçerli değil. Ancak çoğu üretici bölgeye özel donanım tasarlamadığından, AB pazarı için üretilen modeller Türkiye'ye de aynı tasarımla gelebiliyor; yani etiket olmasa da bazı cihazlar fiilen daha onarılabilir olabilir. Yine de bunun bir garanti olmadığını, üreticinin Türkiye'deki yedek parça politikasının belirleyici olduğunu unutmamak gerek.

Fiyat tarafında ise AB kurallarının bir etkisi yok. Türkiye'de yedek parça ve onarım maliyetleri ithalat vergileri ve döviz kuruyla şekilleniyor; bir ekran değişiminin ne kadar tutacağını önceden kestirmek zor. Örneğin 100 dolarlık bir parça, bugünkü kurla yaklaşık 4.994 TL'ye denk geliyor, ancak bu yalnızca kur çevirisi; vergiler ve resmi Türkiye fiyatlandırması dahil değil.

Bir yıl geride kaldı ve AB'nin onarım kuralları fark yarattı, ama mütevazı bir fark. Telefonlar eskisinden daha kolay onarılıyor ve etiket alıcılara yeni bir karşılaştırma aracı sunuyor. Günlük işlerimizde en çok kullandığımız cihaz olan laptoplar ise hâlâ rejimin dışında. Önümüzdeki yıl AB'nin bu boşluğu kapatıp kapatmayacağını gösterecek.