ABD şebekesi hayalet yapay zekâ veri merkezlerine kapıyı kapattı

Kâğıt üzerinde 1.000 gigavatlık hayalet kuyruk

Yatırımcılar ABD genelinde dağıtım şirketlerinden toplam 1.066 gigavatlık elektrik bağlantısı talep etti. Bu miktar, ülkenin 2025 sonu itibarıyla kurulu şebeke ölçeğindeki toplam kapasitesinin yaklaşık yüzde 83'üne denk geliyor.

Kâğıt üzerinde bakıldığında yapay zekâ patlaması ABD'nin ürettiği hemen her vatı tüketecek gibi duruyor. Gerçekte ise enerji şirketleri, iletim kuyruklarının büyük bölümünün yalnızca başvuru formlarında yaşayan hayalet projeler olduğunu fark etti.

Wood Mackenzie tarafından yayımlanan analiz, dağıtım şirketlerinin bu 1.066 GW'lık devasa yığının sadece yaklaşık yüzde 28'ine gerçek elektrik sağlayacağını gösteriyor. Talebin yaklaşık yüzde 12'si kesinleşmiş taahhütlere, yüzde 17'si ise makul planlara dayanıyor. Kalan devasa kısım tamamen gürültüden ibaret: Birçok geliştirici, aynı 1.000 megavatlık projeyi üç veya dört farklı bölgeye aynı anda sunuyor ve ilk kim kapasite verirse oraya gidip diğer başvuruları sessizce terk ediyor.

Arazi spekülatörleri ve özel sermaye fonları da sıraya akın etmiş durumda. Ortada ne bir mimari proje ne de gerçek bir kiracı varken, sırf şebekeden ön rezervasyon kapıp boş tarım arazilerinin değerini katlayarak satmayı hedefliyorlar.

Exelon blöfü nakit teminatla bozdu

Gerçek tesis inşaatçılarını spekülatörlerden ayırmak isteyen enerji şirketleri, iletim güvenliği anlaşmalarını devreye soktu. Bu sözleşmeler; geliştiricilerin banka teminat mektubu vermesini, yüksek etüt masraflarını peşin ödemesini ve vaat edilen elektrik tüketilmezse tazminat ödemesini zorunlu kılıyor.

Masanın üstüne gerçek para koyma şartı anında sonuç verdi. ABD'nin orta ve doğu eyaletlerinde faaliyet gösteren Exelon, bu şartı getirdikten sonra yüksek olasılıklı veri merkezi yükünün 18 GW'tan 11 GW'a inerek neredeyse yüzde 40 eridiğini açıkladı. Değerlendirme aşamasındaki genel proje portföyü ise 43 GW'tan 25 GW'a çekildi.

Benzer altyapı darboğazları küresel pazarları da sarsıyor; nitekim 2030'a sarkan şebeke bekleme süreleri nedeniyle Microsoft İngiltere'deki dev veri merkezi projesinden çekildi.

Fatura halka çıkınca regülatörler devreye girdi

Dağıtım şirketleri spekülatif başvuruları görmezden gelemiyor çünkü yeni trafo merkezleri ve yüksek gerilim hatlarının maliyeti ortak şebeke havuzuna yazılıyor. Hiç inşa edilmeyecek yapay zekâ tesisleri için milyarlarca dolarlık altyapı yatırımı onaylanırsa, bu faturayı sıradan aboneler ödemek zorunda kalıyor.

Bölgesel iletim operatörü PJM'in son kapasite ihalesinde tavan fiyat seviyesine ulaşılmasına rağmen hedef marjın 6,8 GW gerisinde kalındı. PJM piyasa denetçisi daha sonra, tahmin edilen veri merkezi enerji talebinin 4.017 megavatlık kısmının—yani öngörülen büyümenin yüzde 42'sinin—iptal edildiğini ya da ötelendiğini bildirdi.

Enerji şirketleri kendilerini korumak için sözleşme sürelerini uzatıyor. Halcyon verilerine göre, devasa endüstriyel kullanıcılar için talep edilen ortalama asgari sözleşme süresi 2024 öncesindeki 4,6 yıllık standarttan 10,8 yıla fırladı.

Türkiye'de durum ne?

Türkiye'de büyük ölçekli yapay zekâ veri merkezleri henüz ABD'deki gibi iletim şebekesini kilitleyecek boyutlara ulaşmadı. Ancak TEİAŞ tarafında yüksek kapasiteli sanayi ve veri tesisi bağlantı süreçleri hâlihazırda sıkı teminat şartlarına ve uzun bürokratik onaylara tabi tutuluyor.

Yurt dışındaki enerji darboğazı, Türkiye'nin yenilenebilir enerji potansiyelini bölgesel bir veri merkezi üssüne dönüştürme planları için önemli bir ders niteliğinde. Şebeke tahsislerinde spekülatif rezervasyonların önlenmemesi durumunda, benzer maliyet baskılarının yerel iletim tarifelerine yansıması kaçınılmaz hale gelecektir.

Yapay zekâ altyapısındaki kontrolsüz hücum, elektrik mühendisliğinin ve fiziksel şebekenin katı sınırlarına çarptı. Teknoloji devleri milyarlarca dolarlık bağlayıcı sermaye taahhütleri imzalamadıkça, enerji şirketleri kâğıt üstündeki gigavatları birer hayalden ibaret görecek.