Artemis II iyonosferde 5.000 km'lik üç delik açtı: GPS için uyarı

Artemis II iyonosferde tam olarak ne yaptı?

Roket, üst atmosferin yüklü katmanında üç ayrı delik açtı; hepsi Kuzey Amerika üzerinde ve her biri 5.000 kilometreden geniş.

İyonosfer, güneş ışınımının atomlardan elektronları koparttığı katman. Geride serbest elektronlar ve pozitif iyonlar kalıyor. Bu karışım radyo dalgalarını büküp geciktiriyor; GPS gibi GNSS uyduları da bu yüzden sürekli düzeltme yapmak zorunda. Bir roket bu katmandan geçtiğinde, göle atılan taş gibi bir dalga bırakıyor.

Artemis II bundan fazlasını yaptı. Geophysical Research Letters dergisinde yayımlanması beklenen araştırmaya göre fırlatma üç ayrı darbe dalgası üretti. Biri kalkış anından, diğer ikisi üst kademe motorlarının doğrudan üst atmosferde ateşlenmesinden geldi. Ortaya çıkan bozulma, SpaceX'inkiler dahil önceki fırlatmalarda görülenden çok daha güçlüydü.

Tayvan'daki National Cheng Kung Üniversitesi'nden yer bilimci Charles Lin'in liderliğindeki ekip, bozulmaları iyonosfer verileriyle ölçtü. Delikler kalıcı değildi ama devasa boyuttaydı ve yayılırken ölçülebilecek kadar uzun süre kaldılar.

Bu delikler GPS'i gerçekten bozabilir mi?

Araştırma GPS hatasını doğrudan ölçmedi; ancak iyonosfer bozulmalarının uydu sinyallerini geciktirip konum tespitini metrelerce kaydırabildiği biliniyor.

Lin, Space.com'a yaptığı açıklamada birkaç metrelik konum hatasının bile otonom bir aracın şerit değiştirmesine yetebileceğini söyledi. "Bu sadece otonom araçları değil, dron konumlandırmayı da güçlü şekilde etkileyebilir" dedi.

Yani Nisan ayında Artemis II yüzünden bir sürü Tesla'nın yoldan çıktığı anlamına gelmiyor. Araştırma fırlatma sırasında GNSS performansını izlemedi; ekip takip çalışmalarına ihtiyaç olduğunu belirtiyor. Yine de bulgu, fırlatma sayısı arttıkça insan kaynaklı uzay havasının da arttığına dair endişeleri büyütüyor.

Şimdilik pratik risk geçici ve yerel. Bir roket fırlatması iyonosferi dakikalar ile saatler arasında bozabiliyor, GPS alıcıları da bozulma geçince genelde toparlanıyor. Asıl soru, fırlatmalar birkaç ayda birden her haftaya çıktığında ne olacağı.

Neden tek bir fırlatmadan daha önemli?

Roket fırlatma sayısı hızla artıyor ve her biri üst atmosferde iz bırakıyor. Bilim insanları bu izlerin birikip birikmediğini anlamaya çalışıyor.

Artemis II bir test uçuşuydu ama aynı zamanda NASA ve ortaklarının Ay ve ötesi için hedeflediği fırlatma sıklığının önizlemesiydi. Sadece SpaceX, yılda onlarca Starship uçuşu hedefliyor. Her biri iyonosferde kendi deliğini açacak.

Araştırma roketlerin yere indirilmesini savunmuyor; ne yaptıklarının ölçülmesini savunuyor. Lin'in ekibi, gelecekteki fırlatmalarda doğrudan GNSS ölçümleri yapmayı umuyor. Bu, teorik riski somut bir sayıya çevirebilir.

O zamana kadar çıkarılacak ders basit: iyonosfer de değiştirdiğimiz bir ortam ve onu daha yeni izlemeye başladık. Veri merkezlerinin elektrik şebekelerini zorlayan fırlatma patlaması, şimdi gökyüzünde de iz bırakıyor.

Türkiye'de durum ne?

Türkiye, Artemis II'nin yarattığı iyonosfer bozulmalarının doğrudan etki alanında değil; delikler Kuzey Amerika üzerindeydi. Yine de Türkiye'de GPS'e bağlı çalışan filo yönetimi, tarım dronları ve otonom araç testleri için ders aynı: konum hatasını yedekleyen sistemler şart. Türkiye'de otonom sürüş mevzuatı henüz gelişme aşamasında, dolayısıyla bu tür uzay havası olaylarına karşı sertifikasyon tartışması henüz gündemde değil.

Fırlatma sıklığı arttıkça benzer bozulmaların Türkiye üzerinde de görülmesi mümkün. Ancak şu an için Türkiye'deki kullanıcıların günlük navigasyonunda bir kesinti beklenmiyor.

Artemis II insanlı uzay uçuşu için bir zaferdi ama atmosferde önceki tüm fırlatmalardan daha büyük bir iz bıraktı. Sıradaki adım, bu izin her gün güvendiğimiz GPS sinyalleri için ne anlama geldiğini ölçmek.